.svg)
خزر در حال عقبنشینی؛ بحران اقلیمی یا چرخه طبیعی؟
مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: سهم رودخانههای ایران در تأمین آب دریای خزر فقط ۵ درصد است.
به گزارش پارسینه به نقل از همشهری آنلاین، امید صدیقی مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: در مجموع، تراز آب دریای خزر خاصیتی دارد که به صورت سینوسی تغییر میکند، به این معنا که چندین سال روند افزایشی دارد و سپس چندین سال وارد روند کاهشی میشود.
وی ادامه داد: اگر به روند تراز دریای خزر در ۱۰۰ سال اخیر نگاه کنیم، اگر هزار سال یا ۱۰ هزار سال گذشته را نیز بررسی کنیم، میبینیم که این دریا نوسانات زیادی را تجربه کرده است، حتی در مقاطعی تراز آن به منهای ۹ یا منهای ۱۰ متر هم رسیده است، یعنی سطح آب بسیار بالاتر از امروز بوده است.
این مسئول گفت: به طور کلی، سطح تراز دریای خزر پایینتر از آبهای آزاد است و اکنون تراز آن حدود منهای ۲۸.۵ متر است. بنابراین، زمانی که تراز به منهای ۹ یا منهای ۱۰ متر رسیده، آب در بالاترین وضعیت خود قرار داشته است. برخی نیز معتقدند که در آن دوره بخشهایی از شهرهای ساحلی مانند انزلی زیر آب بودهاند.
وی افزود: از سال ۱۳۱۰ روند کاهش تراز آغاز شد، سپس دوباره افزایش یافت و بار دیگر تا سال ۱۳۵۷ کاهش پیدا کرد. از سال ۱۳۵۷ روند افزایشی دوباره شروع شد و تا سال ۱۳۷۴، یعنی همان دهه ۷۰، ادامه داشت. در این دوره سطح آب بهشدت افزایش یافت و بسیاری از مستحدثات ساحلی را تخریب کرد. پس از آن، از سال ۱۳۷۴، روند کاهشی آغاز شد که تا امروز نیز ادامه دارد، یعنی حدود ۳۰ تا ۳۱ سال است که دریای خزر در مسیر کاهش تراز قرار گرفته است.
چرا شرایط خزر اینقدر بحرانی شده است
صدیقی درباره اینکه چرا شرایط امروز تا این اندازه بحرانی شده است، گفت: به این دلیل است که اگرچه در گذشته نیز دورههای کاهش و افزایش تراز وجود داشته، اما شدت آن به این شکل نبوده است. برای مثال، در گذشته سالانه یک تا ۲ سانتیمتر نوسان مشاهده میشد.
وی ادامه داد: از سال ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰ روند کاهشی ادامه داشت، اما این روند کند بود و سالانه حدود ۷ تا ۸ سانتیمتر کاهش ثبت میشد. اما از سال ۱۴۰۰ تاکنون روند کاهش تراز بسیار شدید شده و به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال رسیده است. حتی در برخی سالها این رقم به ۲۱ تا ۲۲ سانتیمتر نیز رسیده که باعث نگرانی جدی شده است.
کم شدن یک متر از تراز آب در ۵ سال اخیر
مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست بیان کرد: در ۴ تا ۵ سال گذشته، درمجموع حدود یک متر از تراز آب دریای خزر کاسته شده است، در حالی که از سال ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰، یعنی حدود ۲۵ سال، مجموع کاهش تراز فقط حدود یک و نیم متر بود. بنابراین، از سال ۱۳۷۴ تاکنون، دریای خزر حدود ۲.۵ متر کاهش سطح تراز داشته که یک متر آن مربوط به ۴ تا ۵ سال اخیر است.
به گفته وی، این کاهش شدید و متوسط افت سالانه حدود ۲۰ سانتیمتری در سالهای اخیر موجب پسروی آب دریای خزر، بهویژه در شرق آن و در مناطقی مانند خلیج گرگان، میانکاله و گمیشان، شده است. از آنجا که شیب بستر در این مناطق بسیار کم است، عقبنشینی آب نیز بسیار شدیدتر بوده است.
دلایل عقبنشینی شدید آب خزر در ۵ سال اخیر
صدیقی درباره دلایل این عقبنشینی شدید در ۴ تا ۵ سال گذشته گفت: بر اساس پروژه مشترکی که ایران و کشورهای حاشیه خزر انجام دادهاند، عمدهترین دلیل آن تغییرات اقلیمی، افزایش دما و در نتیجه افزایش تبخیر است، در واقع، بیلان آبی دریای خزر از یک سو به بارشها و ورودی آب رودخانهها وابسته است و از سوی دیگر، تبخیر عامل خروج آب از این دریاست.
وی افزود: بزرگترین رودخانهای که وارد دریای خزر می شود، رود ولگاست که حدود ۸۰ درصد آب ورودی خزر را تأمین میکند و سایر رودخانهها درمجموع ۲۰ درصد باقیمانده را تأمین میکنند. سهم ایران از این میزان حدود ۵ درصد است، یعنی مجموع رودخانههای ایران که به دریای خزر میریزند فقط ۵ درصد از آب ورودی این دریا را تأمین میکنند.
مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: در کنار این عوامل، فعالیتهای انسانی نیز وجود دارد که مهمترین آن برداشت آب است و میتواند بر این تعادل تأثیر بگذارد. با این حال، بررسیها و محاسبات انجامشده نشان میدهد که علت اصلی شرایط کنونی، افزایش دما و تبخیر است. به عبارت دیگر، میزان تبخیر نسبت به میزان بارش و آب ورودی افزایش یافته و همین مساله موجب برهم خوردن تعادل آبی دریای خزر شده است.
وی ادامه داد: البته برخی نیز معتقدند فعالیتهای انسانی، از جمله احداث سدها و برداشت آب از رودخانهها، در این وضعیت نقش داشته است. بر اساس بررسیهای صورتگرفته، شاید حدود ۲۰ درصد از این شرایط ناشی از فعالیتهای انسانی و حدود ۸۰ درصد ناشی از تغییر اقلیم و افزایش تبخیر باشد، هرچند که تغییر اقلیم نیز خود تا حد زیادی حاصل فعالیتهای انسانی است.
کاهش تراز آب در کشورهای شمالی خزر شدیدتر است
مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: البته باید توجه داشت که وضعیت کاهش تراز آب برای کشورهای شمالی خزر بهویژه روسیه و قزاقستان شدیدتر است، زیرا بخش شمالی خزر بسیار کمعمق بوده و شیب بسیار کمی دارد. بنابراین، با کاهش تراز آب، پسروی دریا در این مناطق شدیدتر خواهد بود. اکنون نیز برای بسیاری از بنادر این کشورها اختلالهای جدی ایجاد شده و امکان فعالیت عادی وجود ندارد، زیرا آب بهشدت عقبنشینی کرده است.
به گفته وی، در واقع، چه از نظر آسیبپذیری اکولوژیک و تهدید زیستگاههای حساس و چه از نظر آسیبپذیری تأسیسات و زیرساختهایی مانند بنادر، کشورهای شمالی خزر نسبت به ایران با شرایط دشوارتری مواجه هستند.
اجرای برنامه اقدام منطقهای برای تابآوری در مقابل کاهش تراز آب خزر
صدیقی گفت: این مساله موجب نگرانی ۵ کشور حاشیه دریای خزر شده است. بر این اساس، در چارچوب کنوانسیون تهران (کنوانسیون حفاظت محیط زیست دریای خزر) از سال گذشته اقدام شد تا یک برنامه اقدام منطقهای برای سازگاری و تابآوری در مقابل کاهش تراز و کاهش اثرات آن تهیه شود. پیشنویس این برنامه اقدام تهیه و سال گذشته طی ۲ مرحله به ۵ کشور ارسال و نواقص آن برطرف شد.
وی توضیح داد: این سند اکنون در مرحله نهایی است و قرار است آخرین نسخه آن در کاپ ۷ (هفتمین کنوانسیون اجلاس تهران ) که تابستان امسال در تهران برگزار میشود، تصویب، بودجه آن تامین و کار آغاز شود.
ارسال نظر